নবনীতা দেব সেনৰ কাপেৰে

নবনীতা দেব সেনৰ এটি লেখা-----

অসমীয়া অনুবাদ :: অনুৰাধা বৰুৱা

 

বিছ-বাইছ বছৰৰ আগৰ কথা এখন শাৰদীয় আলোচনীত সমৰেশ বসুৱে এজন পঞ্চাশোৰ্ধ পুৰুষৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ এজনী ছাত্ৰীৰ সৈতে হোৱা মধুৰ প্ৰেমৰ কাহিনী এটা লিখিছিল সেইটো পঢ়াৰ পাছত মই ভাবিছিলোঁ, বাঃ পুৰুষ মানুহ বাবে তেওঁ যি মন যায় তাকেই যদি লিখিব পাৰে, তেন্তে মইনো নিলিখোঁ কিয় ? বয়সৰ পাৰ্থক্যটো অলপ কমাই দি চল্লিশোৰ্ধৰ এগৰাকী মহিলাৰ সৈতে দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ কোনো ছাত্ৰৰ প্ৰেম কাহিনীৰ বিষয়ে ময়োতো লিখিব পাৰোঁ ! পাঠক সমাজে কি কয় দেখা যাওকচোন

 

কিন্তু খোৱাৰ মেজত কথাটো উলিওৱাৰ লগে লগে যেন বজ্ৰপাতহে পৰিল কি কথা কৈছ তই ? মগজ বেয়া ' নেকি ?” হতভম্ব হৈ মায়ে 'লে, “সেইবাৰ লিখিবি, ছপা কৰিবি, তাৰপাছতো মাক-দেউতাকবোৰে নিজৰ 'ৰা ছোৱালীক তোৰ ওচৰত পঢ়িবলৈ কলেজলৈ পঠিয়াবনে ? তোকতো ডাইনী বুলি ' !” ছোৱালীজনীয়েতো প্ৰায় কান্দিয়েই পেলালে --- তাইৰ শিক্ষক শিক্ষয়িত্ৰী, তাইৰ বন্ধু বান্ধৱী--- সকলোৱে তাইৰ মাকক কি বুলি ভাবিব ? তাই আৰু মুখেই উলিয়াব নোৱাৰাহ’ব ! “নাই নাই মা, তুমি সেইবোৰ কেতিয়াও নিলিখিবা

 

ঘৰৰ ভিতৰত হোৱা প্ৰতিক্ৰিয়া দেখিয়েই মই অবাক 'লোঁ মা নহৈ যদি মই দেউতা 'লোঁহেঁতেন, তেনে ক্ষেত্রত কিন্তু ছোৱালীজনীৰ শিক্ষক শিক্ষয়িত্ৰী, সতীৰ্থ, মোৰ ছাত্ৰ ছাত্ৰীসকল কোনেও একোৱেই নাভাবিলেহেঁতেন দেউতাবোৰ মুক্ত প্ৰাণী তেওঁলোকৰ কলমো মুক্ত তেওঁলোকে যি মন কৰে তাকেই লিখিব পাৰে মই মহিলা, মই নোৱাৰোঁ যিদৰে, গৰম দিনত দেউতা সকলে শুদা গাৰে ফেনৰ তলত শুব পাৰে আমি বেচেৰী মাবোৰে নোৱাৰোঁ কথা একেটাই

 

সামাজিক অনুশাসনৰ দোহাই দি একেটা বিষয়ে পুৰুষৰ ওচৰত এক ধৰণে দেখা দিয়ে, মহিলাৰ ওচৰত আন এক ধৰণে সমাজৰপৰা পোৱা শিক্ষা অনুযায়ী মহিলা আৰু পুৰুষৰপৰা আমাৰ পৃথক পৃথক ধৰণৰ প্ৰত্যাশা থাকে তাৰ ফলত আমাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াও হয় ভিন ভিন সাহিত্য ক্ষেত্ৰতো সেয়া প্ৰকাশৰ স্বৰূপ ভিন্ন প্ৰকাৰৰ

পাঠক সমাজৰ প্ৰতিক্ৰিয়া জনাৰ বাবেই মই সেই ধৰণৰ প্ৰেম কাহিনী লিখাৰ কথা ভাবিছিলোঁ কিন্তু লিখাৰ আগতেই ঘৰৰ ভিতৰতে যি প্ৰতিক্ৰিয়া দেখা পালোঁ, তাতেই মই মোৰ উত্তৰ পাই 'লোঁ

 

যি পিতৃতান্ত্ৰিক শাসন প্ৰণালীয়ে আমাৰ কলমক জৰী বান্ধি থৈছে, আমাৰ পৰিয়ালবোৰো সেই শাসন প্ৰণালীৰেই অংশ আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা, এই সমাজ ব্যৱস্থাই আমাৰ কলম সংযত কৰিবলৈ আমাক বাধ্য কৰিছে যিদৰে কুকুৰৰ মুখত এখন জাল লগাই কামোৰা অথবা ভুকাত আমি তাক বাধা দিওঁ, ঠিক সেইদৰে কলমৰ মুখতো এখন জাল লগাই দি সেই সংযম ৰক্ষা কৰা হয়

 

এইখন জগতত, জীৱনত মই কিমান কি যে লিখিব বিচাৰোঁ, কিন্তু লিখা নাই কিমান গল্প নিলিখাকৈয়ে থাকি গৈছে, কিমান কবিতাৰ জন্মই নহ' কাৰণ মোৰ কলমত সীতাৰ লক্ষ্মণ ৰেখা টনা আছে আৰু এই দেশৰ অধিকাংশ মহিলাই মোৰ দৰে, তছলিমাৰ দৰে নহয়

মোৰ মা আৰু ছোৱালীজনীৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বৰ এটা দুৰ্বোধ্য নহয় মায়ে ভাবিছে, “সকলোৱে ভাবিব এয়া নিশ্চয় মোৰ ডিভোৰ্চী ছোৱালীজনীৰ নিজৰেই কাহিনী ছোৱালীজনীয়েও ভাবিছে, “সকলোৱে ভাবিব , নিশ্চয় এয়া মোৰ মাৰেই জীৱন কাহিনী এনেকৈয়েতো নিষিদ্ধ কৰা হৈছে কিন্তু গল্পটো মোৰেই জীৱন কাহিনী বুলি মানুহে কিয় ভাবে ? কাৰণ সেইটোয়েই প্ৰথা বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে লেখিকা গৰাকীক তেখেতৰ লিখনিৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। সৃষ্টিৰ লগে লগে সৃষ্টিকৰ্তাও হৈ পৰে নিজৰেই সৃষ্টিৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ

 

সুচিত্ৰা ভট্টাচাৰ্য্যই কৈছিল, তেখেতৰহেমন্তেৰ পাখিপঢ়ি বুদ্ধদেব গুহই তেওঁক ফোন কৰিছিল সুচিত্ৰাৰ স্বামীয়ে ফোন ধৰাত তেখেতে 'লে, 'সুপ্ৰতীম, অদিতিক মাতি দিয়াচোন' অৰ্থাৎ উপন্যাসখন পাঠকৰ দৃষ্টিত সুচিত্ৰাৰ আত্মজীৱনী হৈ পৰিল এনে ধৰণৰ বহুতো উদাহৰণ আছে মোৰ প্ৰথম উপন্যাসআমি অনুপমপ্ৰকাশৰ পাছত বহুতেই ভাবিছিল, অনুপম নিশ্চয়অমৰ্ত্য সেনআৰুসুধামই নিজে

 

বোলছবিৰ ক্ষেত্ৰতো এইবোৰেই চলি অহা দেখা গৈছে ফায়াৰবোলছবিৰ পৰিচালক দীপা মেহতাই বহুবাৰ এই প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন ' লগীয়া হৈছিলআপুনি সমকামী নেকি?’ ইয়াতেই সমস্যাৰ শেষ হোৱা নাই কি লিখিম, কি ভাষাত লিখিম, সেই সকলোবোৰ নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ দায়িত্ব যেন সকলোৰে

 

প্ৰায় পোন্ধৰ বিছ বছৰ আগতে প্ৰতুল গুপ্তৰ ঘৰত সমৰেশ মজুমদাৰে মোক সুধিছিল, “নবনীতা, আপোনাক আমি ভাল পাওঁ কিন্তু এয়া আপুনি কি কৰিলে ? ‘অজাচাৰনামৰ গল্পটো কিয় লিখিলে ? তাতপাল খোৱা’ --- এই গ্ৰাম্য ভাষাটো কিয় ব্যৱহাৰ কৰিলে ? এয়া কোনো ভদ্ৰমহিলাৰ কলমৰ ভাষানে ?” তাৰ বহু বছৰ পাছত সাম্প্ৰতিক কালৰ অনুজ কবি কাবেৰী ৰায়চৌধুৰীৰতলা আৰু ছাবিশীৰ্ষক কবিতাটিৰ ( ' নষ্ট চৰিত্ৰৰ পুৰুষসকলক সতীত্বৰ তলা খুলি পেলোৱাৰ বাবে আহ্বান জনোৱা হৈছিল) প্ৰসংগত সন্দীপন চট্টোপাধ্যায়ে কাবেৰীক সুধিছিল, ‘তুমি এই কবিতাটো প্ৰকাশ্যে পঢ়িব পাৰিবানে ?’পুৰুষসকলে কিন্তু প্ৰকাশ্যে অনেক কিছু 'বলৈ সক্ষম

 


সঁচাকৈয়ে, মহিলা সকলৰ কোনেনো কিমান কি কৰিব পাৰিছে ? আমাৰ বাবে লিখনিৰ বিষয়বস্তু, লিখনিৰ ভাষা সকলোতে একোডাল সীমা বান্ধি থোৱা আছে আমাৰ লিখনি আমাৰ নিজৰেই সামাজিক অভিব্যক্তিৰ অংগ হৈ পৰে---- আমাৰ পৰা পৃথক হৈ নিজস্ব পৰিচয় বহন কৰি উঠিব নোৱাৰে সমাজত চলন ফুৰন সকলোতে আমাৰ ওপৰত যিবোৰ নিষেধাজ্ঞা জাৰী কৰা আছে, আমাৰ কলমবোৰলৈও সেইবোৰ নিজে নিজেই আহি খোপনি পুতি লয় কিন্তু পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত তেনে নহয়

 

চিত্ৰা লাহিড়ীৰ এটা কবিতাতবুকেৰ বুটাম খুলিএই কথাখিনি আছিল টিভিৰ কবিতা পাঠৰ এক অনুষ্ঠানত তেখেতক সেই কবিতাটি পাঠ কৰিবলৈ দিয়া নহ'

 

আৰু এটা কথা কওঁ ষাঠিৰ দশকৰ শেষৰ ফালে অথবা সত্তৰৰ আৰম্ভণিতেকৃত্তিবাস দেবাৰতি মিত্ৰৰ এটা কবিতা প্ৰকাশ পাইছিল, ওৰেল ছেক্সৰ বিষয়ে ( ‘পৃথিৱীৰ সৌন্দৰ্য্য একাকী তাৰা দুজন’) সেই কবিতাই তোলপাৰ লগাই দিছিল ৰুচিৰ প্ৰশ্ন উঠিছিল, কুমাৰী ছোৱালীৰ দুঃসাহসৰ প্ৰশ্ন উঠিছিল কবিতাটোৱে বিৰূপ সমালোচনাৰ সন্মুখীন ' লগীয়া হৈছিল অথচ সেইখন পত্ৰিকাতে সেই একেই বিষয়ত সুনীল গঙ্গোপাধ্যায়ৰস্পষ্টভাষ'’ নামৰ কবিতা বহু বছৰ আগতেই প্ৰকাশিত হৈছিল সেই সময়ত কিন্তু তৰুণ কবিৰ দুঃসাহসিকতাৰ প্ৰতি পাঠক সমাজৰ পৰা প্ৰশংসাৰহে ঢৌ উঠিছিল

 

আশীৰ দশকত, খুব কম সময়ৰ ব্যৱধানত দুখন বাংলা কথাছবি প্ৰস্তুত হৈছিল এখন অপৰ্ণা সেনৰপৰমাআৰু আনখন সত্যজিৎ ৰায়ৰপিকু দুইখনৰে বিষয়বস্তু আছিল বিবাহবহিৰ্ভূত প্ৰেম অপৰ্ণাৰ ক্ষেত্ৰত বহুতো মুখৰোচক কাহিনী শুনা ', যে এয়া তেওঁৰ নিজৰ জীৱনৰে কথা, কিন্তু সত্যজিৎ ৰায় সম্পৰ্কেতো এনে ধৰণৰ এটা কথাও কোনেও নক'লে কিয় এনে হয় ? কাৰণ আমাৰ পুৰুষ তান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাত কোনো নাৰীয়ে যেতিয়া মননসমৃদ্ধ সৃষ্টিৰ কাম কৰিবলৈ লয়, তেতিয়া তেওঁ জোৰ কৰি পুৰুষৰ এলেকাত অনুপ্ৰৱেশ কৰে শিল্পৰ জগতত তেওঁৰ গতিবিধিত সমাজৰ সংশয় আৰু প্ৰতিৰোধ নিজে নিজেই গঢ় লৈ উঠে মননজগতত নাৰীৰ অনধিকাৰ প্ৰৱেশ অনধিকাৰ প্ৰৱেশৰ বাবে শাস্তিও আছে সেই শাস্তিও বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ নাৰীৰ সৃষ্টি----- যাক তেওঁ জনসমাজত উপস্থাপন কৰিছে, সাহিত্যই হওক অথবা বোলছবিয়েই হওক----- সেই পণ্যদ্ৰৱ্যই তেওঁকো গ্ৰাস কৰে নাৰীৰ মনশীলতাক প্ৰতিৰোধ কৰাৰ বাবে এয়া এক শক্তিশালী গুপুত অস্ত্ৰ পৰ্ণোগ্ৰাফীত যিদৰে এক অলিখিত চুক্তি থাকে লেখক, প্ৰকাশক আৰু পুৰুষ পাঠকৰ মাজত---- তাত নাৰীক পাঠকৰ বজাৰত ভোগ্য সামগ্ৰী হিচাপে বিক্ৰী কৰা হয়----- এই ক্ষেত্ৰতো তেনেদৰেই সামাজিক পটভূমিত এক অলিখিত চুক্তি থাকে, ' মহিলা লেখক, মহিলা পৰিচালক সকল তেওঁ লোকৰ নিজৰে সৃষ্টিৰ অংগ স্বৰূপে নিজেই ভোগ্য সামগ্ৰী হিচাপে বিক্ৰী হৈ যায়

 

চাৰ্কাছ পাৰ্টিৰ ডক্টৰ জনছনে এনেয়ে কোৱা নাছিল যে, মহিলা সকলে হাতত কলম তুলি 'লে তেওঁৰ মনলৈ এনে ভাব আহে, "আহহা ! কি অদ্ভূত কৌতুক ! ঠিক যেন কুকুৰে নিজৰ পিছ ঠেং দুটাৰ ওপৰত ভৰ দি খোজকাঢ়িছে" আঢ়ৈশ বছৰৰ পাছতো সেই কুকুৰে এতিয়াও তেনেদৰেই খোজকাঢ়ি আছে মহিলাই লিখা মেলা কৰা বিষয়টো ঠিক সেই চাৰ্কাছ দেখুওৱাৰ দৰেই নকল কৰা খোজ

 

লিখা কামটোতো মানসিক শিল্প যুক্তি, বুদ্ধি, মেধা------ এইবোৰ পুৰুষৰ নিজা সম্পত্তি নাৰীৰ আছে মাথো শৰীৰ আৰু আবেগ ৰমণীৰ ৰমণীয়তা

 

নাৰীয়েও শিল্প চৰ্চা কৰিব ? নৃত্য গীত ইত্যাদি কৰিলেইতো ' ! নয়ন জুৰাওক, কাণ জুৰাওক, হৃদয় জুৰাওক, কিন্তু মনন ? পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ সীমাৰ বাহিৰত দুলিছে মনৰ ছাবিকাঠি ভাষা, যাৰ দ্বাৰা সাহিত্য ৰচনা হয়, সেয়াওতো ইন্দ্ৰিয়ৰ সীমা পাৰ হৈ কৰা কিছু শব্দৰ সংকেতৰ খেল ! কলমৰ ওপৰত অধিকাৰ আছে মগজুৰ, আৰু মগজুৰ ওপৰত অধিকাৰ পুৰুষৰ পৰম্পৰাগত ভাবে এনে এটা হিচাবেই চলি আহিছে কিন্তু মহিলাই হাতত কলম তুলি 'লেই সেই হিচাবত গণ্ডগোল লাগে সেয়ে এক ধৰণৰ নিঃশব্দ বাধা, নিঃশব্দ প্ৰতিৰোধ নিজেই গঢ় লৈ উঠে সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি কেতিয়াবা সচেতন, কেতিয়াবা অসচেতন

 

এইখিনিতে আমি সকলো সময়তে মুখামুখি হোৱা অসচেতন প্ৰতিৰোধৰ উদাহৰণ কেইটামান দিছোঁ, মই ভাবোঁ যে মহিলা সকলৰ লিখনি পুৰুষসকলে বৰ এটা মন দি নপঢ়ে অথবা পঢ়িলেও সেইটো তৎক্ষণাত স্বীকাৰ নকৰে ভালেমান দিনৰ আগতেই মই লিখিছিলোঁ, “বহুতো দয়ালু ভদ্ৰলোকে মোক প্ৰায়ে কয়, ' মোৰ মা আপোনাৰ লিখনিৰ খুব ভক্ত' অথবা 'মোৰ পত্নীয়ে আপোনাৰ প্ৰতি খন কিতাপ পঢ়ে',  অৰ্থাৎ তেওঁলোকে নিজে কোনেও সেইবোৰ নপঢ়ে মহিলাই লিখা লিখনি মহিলাইহে পঢ়িব, মহিলাই গোৱা গীত মহিলাইহে শুনিব নাইবা মহিলাই কৰা নৃত্য মহিলাইহে চাব , এনে কোনো নিয়ম নাই মই পুৰুষ, মই আপোনালোকৰ লিখনি নপঢ়োঁ'’-----পৰোক্ষভাবে এই কথা 'বলৈ কোনেও সংকোচবোধ নকৰে মহিলা সকলৰ লিখনিক অস্বীকাৰ কৰাৰ বাবে এয়া এক উপায়

 

আশাপূৰ্ণা দেৱীয়ে জ্ঞানপীঠ পোৱাৰ পাছত এজন যুৱ সমালোচকেদেশপত্ৰিকাত লিখিছিল, “শুনিছোঁ, তেখেতে খুব ভাল লিখে, মোৰ অৱশ্যে  পঢ়া হোৱা নাই কিন্তু আপোনালোকক ', 'পঢ়ি চাওক’ ” এয়াও এক প্ৰকাৰৰ অস্বীকাৰ কৰাৰ ধৰণ

 

কিয়, পঢ়া হোৱা নাই কিয় ? ‘ওৱাৰ এণ্ড পীচ্চতো নপঢ়াকৈয়েপঢ়িছোঁবুলি কৈ দিয়া হয় যিদৰে আমি কাৰোবাক চিনিপাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে বাটত মুখামুখি 'লেও তেওঁক চিনি পাব নোখোজোঁ এই বিষয়টোও ঠিক তেনেকুৱাই I”

 

#নবনীতা_দেবসেন

 

 


Post a Comment

2 Comments

  1. Extraordinary writing by the author. Very relatable to our real lives. Also, Anu you have translated it so well. 👍Looking forward to more.

    ReplyDelete
  2. Great words by author . Related to every female writer and critics. Perfectly translated.

    ReplyDelete